WIE ROOKT MUTEERT

Rene Bernards is wetenschapper en verbonden aan het Antoni van Leeuwenhoek. Hij legt uit wat roken doet met de cellen van mensen. Die muteren. Wie een jaar lang een pakje per dag rookt moet rekenen op zo’n 150 mutaties – in elke cel- van de longen. Dat blijkt uit internationaal onderzoek. “Het goede van dit onderzoek is dat we nu ook moleculaire bewijs kunnen leveren dat roken de oorzaak is van kanker.”

Vooropgesteld: René Bernards is niet betrokken bij het recente en baanbrekende internationaal onderzoek naar het effect van roken op mutaties. Mutaties die tot kanker leiden. De senior wetenschapper van het Antoni van Leeuwenhoek en hoogleraar moleculaire carcinogenese aan de Universiteit van Utrecht kan het belang van het onderzoek dus zonder eigen belang duiden.

“We wisten natuurlijk dat roken kanker kan veroorzaken. Nu kunnen we – als een forensisch onderzoeker – ook bewijs leveren wie de dader was”, zegt Bernards. “Roken laat in de vorm van specifieke mutaties vingerafdrukken na in het DNA van de kanker. We kunnen nu vaststellen wat die mutaties heeft veroorzaakt.”

Het onderzoek werd begin november in Science gepubliceerd. Onderzoekers analyseerden veranderingen in de genen van meer dan 5.000 tumoren. Kankerweefsel uit de longen, maar ook uit 16 andere organen waarvan het vermoeden was dat roken de kanker veroorzaakte. Op basis van de aard van de mutaties constateerde de onderzoekers dat roken verschillende soorten van kanker in de hand werkt.

Bernards: “Kijk je naar mijn vakgebied dan is het lastige van een sigaret dat er meer dan 60 kankerverwekkende stoffen in zitten. Bij een door kanker gemuteerde cel is het dan ingewikkeld om vast te stellen welke stof de kanker heeft veroorzaakt. In dit onderzoek hebben de collega’s wel de specifeke ‘vingerafdruk’ in het DNA dat roken in het lichaam achterlaat weten vast te stellen. Bijzonder knap werk. We vermoedden het al, maar nu kunnen we het moleculaire bewijs leveren dat roken de oorzaak is van kanker.”

Dat geldt ook voor niet-rokers die kanker kregen als gevolg van meeroken. Duizend van hen zijn meegenomen in het onderzoek. “Dat betekent dat niet alleen rokers, maar ook niet-rokers met kanker kunnen vaststellen of roken de kanker heeft veroorzaakt. Zo kunnen ook zij een vuist richting fabrikanten maken.”

Het onderzoek is ook van belang met het oog op het ontwikkelen van medicijnen. “Via de longen komen door het roken schadelijke stoffen het lichaam in. Via het bloed komen die stoffen in andere organen terecht. Ook daar werd de vingerafdruk die roken achterlaat teruggevonden in tumoren”, vertelt Bernards. In de toekomst kunnen deze inzichten bijdragen aan gerichte medicijnen die de celdeling moeten tegengaan.